Danas su Sveti Vrači: Praznik koji povezuje istoriju medicine i pravoslavnu tradiciju

Srpska pravoslavna crkva i njeni vernici danas obeležavaju Svetog Kozmu i Damjana, poznatije kao Svete Vrače, svetitelje koji se u hrišćanskoj tradiciji smatraju zaštitnicima lekara i iscelitelja.

Sveti vrači su poštovani vekovima, a praznik je vremenom postao i krsna slava brojnih porodica, kao i lekarske profesije u Srbiji.

Sveti Kozma i Damjan zauzimaju posebno mesto u pravoslavnoj tradiciji, ali njihova priča nije značajna samo u religijskom kontekstu. Ona govori i o načinu na koji su se u ranom hrišćanstvu preplitale medicina, vera i ideja o lečenju kao služenju drugima, a ne kao načinu sticanja materijalne koristi.

Prema hrišćanskom predanju, Kozma i Damjan bili su braća poreklom iz Male Azije, koja su se bavila lečenjem ljudi i životinja. Svoje medicinsko znanje i sposobnosti koristili su kako bi pomagali bolesnima, ne tražeći novac za svoj rad. Upravo zbog toga u crkvenoj tradiciji poznati su kao besrebrenici, odnosno oni koji ne primaju srebro za svoje usluge.

Njihov nadimak Vrači takođe ima zanimljivo jezičko poreklo. Reč „vrač“ u starijem slovenskom i crkvenoslovenskom jeziku označavala je lekara, odnosno čoveka koji se bavi lečenjem. Današnje značenje ove reči, koje se češće povezuje sa magijskim radnjama i vračanjem, ne odgovara njenom istorijskom značenju u nazivu praznika.

Od Vizantije do Balkana

Istorija poštovanja Kozme i Damjana složenija je nego što se na prvi pogled čini. Naime, u hrišćanskoj tradiciji tokom vekova razvile su se različite priče o svetiteljima istih imena, zbog čega se u pojedinim crkvenim izvorima razlikuju tri para: azijski, rimski i arapski Kozma i Damjan.

Za praznik koji se obeležava 14. novembra vezuje se azijska tradicija, dok se drugi par svetitelja, rimski Kozma i Damjan, proslavlja 14. jula. Postoje i arapski sveti besrebrenici, čiji se spomen obeležava u oktobru.

Važno je napomenuti da za istorijsko postojanje sve trojice parova ne postoje sačuvani neposredni dokumentarni dokazi. Njihovi životi poznati su prvenstveno kroz hagiografske tekstove, odnosno crkvena žitija, koja su nastajala i razvijala se tokom vekova. Upravo zato istoričari religije razlikuju istorijske podatke od kasnije oblikovanih crkvenih predanja.

O širenju njihovog kulta pisao je i bugarski etnolog i folklorista Račko Popov u naučnom radu „Sveti iscelitelji braća Kozma i Damjan u narodnim verovanjima balkanskih naroda“. Prema njegovoj analizi, poštovanje dvojice svetitelja najpre se razvijalo u Istočnom rimskom carstvu, čije je središte bio Carigrad, a zatim se proširilo na Balkan i Rusiju.

Popov ukazuje i na to da je njihov kult imao nekoliko slojeva: od predstave o dvojici svetih blizanaca do izrazito razvijenog poštovanja njihovih isceliteljskih sposobnosti. Ovakav razvoj pokazuje koliko su svetitelji koji su povezivani sa lečenjem bili važni u društvima u kojima je bolest predstavljala jednu od najvećih životnih neizvesnosti.

Sveti Vrači u srpskoj srednjovekovnoj umetnosti

Poštovanje Kozme i Damjana ostavilo je trag i u srpskom srednjovekovnom nasleđu. Jedna od poznatijih predstava ovih svetitelja nalazi se u Pećkoj patrijaršiji, iznad sarkofaga arhiepiskopa Danila Drugog.

Na ikonama i freskama najčešće su prikazani u srednjovekovnoj odeći, sa kutijama za lekove u rukama, čime se naglašava njihova uloga iscelitelja. Ovakva ikonografija nije samo religijski simbol, već i svedočanstvo o tome koliko su se predstave o lečenju i duhovnoj pomoći preplitale u srednjovekovnom hrišćanskom svetu.

Njihov kult ostao je prisutan i kroz srpsku manastirsku tradiciju. Manastir Zočište kod Orahovca u Metohiji posebno je poznat po poštovanju Svetih Vrača i čuvanju njihovih moštiju. Prema zapisima etnologa Dragomira Antonića, mošti su nakon razaranja manastira 1999. godine sačuvane, a posle obnove svetinje 2007. vraćene u manastir. Delovi moštiju čuvaju se i u manastiru Sopoćani.

Zašto su Sveti Vrači slava lekara?

Veza između Kozme i Damjana i savremene medicine posebno je zanimljiva jer njihovo poštovanje nije ostalo ograničeno na crkve i pravoslavne domove. Oni su postali i zaštitnici lekarske profesije, a 2007. godine Lekarska komora Srbije zvanično je proglasila Svete Vrače svojom slavom.

Danas se ovaj praznik obeležava u brojnim zdravstvenim ustanovama, među lekarima i drugim zdravstvenim radnicima. Simbolika njihovog života posebno je povezana sa idejom da znanje i sposobnost lečenja podrazumevaju i odgovornost prema drugima.

Upravo je to jedan od razloga zbog kojih je priča o Svetim Vračima ostala relevantna i izvan religijskog konteksta. Njihovo mesto u istoriji hrišćanstva ne počiva samo na predanju o čudesnim isceljenjima, već i na idealu lekara koji svoje znanje stavlja u službu zajednice.

Sveti Vrači se u pravoslavnom kalendaru obeležavaju 14. novembra, odnosno 1. novembra po julijanskom kalendaru, a za brojne porodice u Srbiji ovaj datum predstavlja i dan krsne slave.

Izvor: Danas