Izuzetna izložba muzeja rudarstva i metalurgije u Boru: Divni predmeti iz divne kolekcije

Na Balkanu, zajedno sa susednim predelima, postoje tri autohtone grnčarske tradicije. Najarhaičnija grnčarska tradicija, za koju se veruje da potiče još iz praistorije, iz neolita, jeste grnčarija izrađena bez grnčarskog kola. U centralnim i istočnim delovima Balknskog poluostrva žene su bez grnčarskog kola za potrebe svojih domaćinstava pravile crepulje, a ponegde i vršnike (sačeve) i topke – glinene podmetače za crepulje. Tu i tamo, na ovom području, izrada crepulja bez grnčarskog kola javlja se i kao muški dopunski zanat uz poljoprivredu.

Druga balkanska grnčarska tradicija je ona koja je zastupljena na zapadnom delu Balkanskog poluostrva, u takozvanim dinarskim krajevima, od zapadne Srbije i Metohije do Slovenije. To je grnčarija izrađena na ručnom kolu, koju su u okviru dopunskog zanata uz poljoprivredu izrađivali muškarci. Nju karakterišu poseban materijal, poseban postupak izrade, posebne vrste isključivo otvorenih sudova (koji se koriste isključivo za pripremu hrane), posebne geometrijske šare, nedostatak ukrašavanja bojama i glazurom. Ona ima više centara, a najpoznatiji u Srbiji je Zlakusa kod Užica. Smatra se da je poreklo ove grnčarije staroslovensko.

Treća balkanska grnčarska tradicija zastupljena je u centralnim i istočnim delovima Poluostrva, tačnije u Bugarskoj, Makedoniji, Grčkoj, Albaniji i jugoistočnoj, istočnoj i centralnoj Srbiji, kao i severno od Dunava, u Rumuniji. Reč je o grnčariji na nožnom kolu, kojom se takođe bave muškarci, uglavnom kao profesionalne zanatlije. Ova grnčarija, za koju se smatra da ima vizantijsko poreklo, u odnosu na druge dve pomenute grnčarske tradicije mnogo je višeg dometa. Nju karakterišu posebni materijali, posebni načini izrade, karakteristični oblici a i stalna otvorenost za nove oblike, izuzetno velika paleta proizvoda, osim otovrenih sudova za pripremu hrane javljaju se i zatvoreni sudovi za piće, ukrašavanje posebnim šarama, bojom, glazurom i plastičnim ukrasima. Ona ima više centara u svim pomenutim zemljama rasprostranjenja, od kojih svaki ima svoje specifičnosti, a najveći i najpoznatiji centar u Srbiji, ujedno i najveći na Balkanu, jeste pirotsko-belopalanački. Na području Pirota i Bele Palanke preko 50 sela imalo je grnčare, a neka od njih su bila izrazito grnčarska.

Jedna od osnovnih karaketeristika pirotsko-belopalanačkog grnčarstva je pečalbarstvo, zahvaljujući kojem su njegovi grnčari i njihovi proizvodi bili zastupljeni na veoma širokom geografskom prostoru. Svaki grnčar se naseljavao u nekom gradu ili varošici i, zavisno od kvaliteta svog zanatskog umeća, otvarao svoju ili radio u tuđoj grnčarskoj radionici. Oni kvalitetniji, koji su mogli da podnesu konkurenciju svojih zemljaka, radionice su otvarali bliže svom kraju, u Srbiji, a oni manje kvalitetni u udaljenijim krajevima. Do Prvog svetskog rata, osim do raznih sredina u Srbiji i Bugarskoj oni su na istok stigli i do Bukurešta i Istambula, a posle stvaranja Jugoslavije nastanili su se i radili u mnogim sredinama na jug do linije Skoplje – Priština – Herceg novi, na zapad po mnogim gradovima Bosne i Slavonije, a na sever po gradovima Vojvodine. U svim sredinama u kojima su radili njihovi proizvodi postali su masovni i neodvojivi deo pokućstva tradicionalnih domaćinstava.

Zaječar je imao sreću da ga je za mesto otvaranja svoje radionice, iako je u to vreme u njemu bilo još nekoliko grnčarskih radionica, odabrao grnčar Velimir Đorđević, (1943) iz Velikog Suvodola kod Pirota, kako se kasnije ispostavilo, najbolji i najznamenitiji majstor najveće i najrazvijenije na Balkanu, pirotsko-belopalanačke grnčarske škole. Odmah po dolasku u Zaječar po veštini su ga zapazili umetnički i intelektualni krugovi. Na nagovor nekih njihovih pripadnika, on svoje radove već sledeće 1968. godine šalje na Prvi jugoslovenski trijenale keramike, gde sasvim nenadano osvaja prvo mesto. Od tada, pored zanatske, počinje i njegova plodna umetnička karijera. Od tada do danas on izrađuje i klasične zanatske predmete i umetnička dela za koja inspiraciju crpi takođe iz tradicije. Odmah posle ovog uspeha, poznati negotinski slikar Radoslav Trkulja organizuje svoje zajedničke izložbe sa Velimirom Đorđevićem, prvo u Boru, krajem 1968. godine, a zatim u Zaječaru, početkom 1969. Bor je tada otkupio sve njihove radove sa ove izložbe. Jedan deo do danas je sačuvan u zbirci Etnološkog odeljenja Muzeja rudarstva i metalurgije u Boru.

Etnološke zbirke na Balkanu, uključujući i muzejske, uglavnom sadrže i tradicionalnu grnčariju. S obzirom na izuzetan kulturološki značaj grnčarije, veoma je značajno prezentovanje i objavljivanje ovih zbirki. Upravo na taj korak se rešila etnolog Suzaja Mijić, muzejska savetnica u Muzeju rudarstva i metalurgije u Boru. Ona je bogatu zbirku grnčarije u zbirci Etnološkog odeljenja obradila i od najreprezentativnijih predmeta priredila izuzetno dopadljivu izložbu pod naslovom „Zar nisu divni?“, koja je u galeriji ovog muzeja otvorena 23. decembra 2025. godine. Izložba ima šest jasno odvojenih segmenata. Prvi je posvećen veoma arhaičnoj ženskoj keramci bez ručnog kola, a osim crepulja sadrži i keramičke vršnike i topke (podmetače za crepulje), koji predstavljaju i svojevrsnu retkost. Drugi segment su odabrani, reprezentativni primerci pirotsko-belopalanačke grnčarije, koji su služili u pokućstvu seoskih domaćinstava u široj okolini Bora, a čiji majstori proizvođači nisu poznati. Treći segment su predmeti koje je izradio pirotski grnčar Radmilo Tošić, koji je u Boru radio pre Drugog svetskog rata. On je uglavnom izrađivao pljoske za rakiju jednog istog tipa, a osim po tome što je na neke od njih stavljao i svoje ime i prezime i mesto i vreme izrade (npr. „Bor 1936“), one se prepoznaju i po karakterističnim motivima: grbu Kraljevine Jugoslavije i porukama Kralja Aleksandra Karađorđevića „Čuvajte mi Jugoslaviju“, Četvrti segment čine grnčarski alati i predmeti koje je izradio borski grnčar Vukašin Đorić, koji je u borskoj sredini kao grnčar delovao posle Drugog svetskog rata, od 1947. do 1951. godine. Peti segment su predmeti sa pomenute prve izložbe iz 1968. godine zaječarskog grnčara Velimira Đorđevića. Šesti segment su umetnički radovi čuvene borske keramičarke i galeristkinje Anđelke Kovačević (Jelašnica kod Knjaževca 1944 – Bor 2016), koja ih je Muzeju poklonila 2004. godine. Ona keramiku nije radila na tradicionalan način, ali je za dekorisanje obilato koristila tradicionalne motive sa narodnih nošnji, torbi, ćilimova i drugih predmeta.

Na otvaranju izložbe, u ime Muzeja rudarstva i metalurgije prisutnima se obratio prvo direktor ove ustanove Dragan Nikolić. Potom je posetiocima u širem kotekstu balkanskog grnčarstva izložbu predstavio dr Dejan Krstić, etnolog i antropolog, muzejski savetnik u Narodnm muzeju Zaječar, koji se dosta bavio proučavanjem grnčarskog zanata i afirmacijom dela grnčara Velimira Đorđevića (koautor je i knjige o ovom grnčaru). Zatim je Suzana Mijić izložbu predstavila iz svog, autorskog ugla. Na kraju je dr Dejan Krstić izložbu proglasio otvorenom. Na otvaranju je zajedno sa pomenutima, na insistiranje autorke izložbe, stajao i grnčar Velimir Đorđević. On je, na poziv autorke, zajedno sa dr Dejanom Krstićem došao iz Zaječara da svojim prisustvom uveliča ovaj važnan događaj vezan za grnčarstvo. Tako se prvi put posle tačno 57 godina ponovo sreo sa svojim umetničkim predmetima, koji su sve to vreme bili u depoma borskog muzeja, nedostupni oku javnosti. Na otvaranju izložbe bila je i ćerka umetnice Anđelke Kovačević, koja je, razume se, ovaj trenutak i emotivno doživela. Izložbu prati kataloški list, ali je prava šteta što povodom nje nije štampan ozbiljniji prateći katalog, zašto ne i katalog celokupne zbirke. Nadamo se da će katalog uslediti, a i da će ova izuzetno dopadljiva izložba biti priređena i u drugim sredinama u istočnoj Srbijei i van nje.

Autor teksta: Dr. Dejan Krstić